viernes, 30 de septiembre de 2011

araca'e

Compuesto de a dia, ae 2 diferente. Adverbio de tiempo: antiguamente cuando, para siempre jamás; pasado, y futuro.- Tupä Kuchuvi Veve, adverbio de tiempo pretérito. Guasch, cuándo. Ortiz Mayans, úsase siempre en interrogación: ¿en qué tiempo? Peralta y Osuna, signo del  tiempo indicativo remotoen lo pasado, antes, en otro tiempo; se usa en frase interrogativa. Félix de Guarania, ¿cuando? [arimba'e; carambohe.]

Araca'evé panga?
Desde cuando?

Araca'e panga?
Hasta cuando?

Araca'e catu panga Pe angaipa Pe cuápane?
Hasta cuando habéis de estar pecando?

Araca'e herä?
No sé cuando? [Félix de Guarania, araca'e herä dentro de poco.]

Araca'èheräne?
No sé cuando será?

Araca'èpangàne?
Idem.

Araca'epevé.
No sé desde cuando, ni hasta cuando.

Araca'epevé pico?
Hasta cuando?

Araca'e àra ri ra'e?
A qué hora del día?

Araca'e panga E re ico evapo ne?
Cuanto has de estar allí?

Araca'e herä nde angaipa í ri ne?
Cuando has de dejar de pecar?

Araca'e-eÿ.
Prestamente.

Araca'e-eÿ ñande pocohu te'ö ne.
Brevemente moriremos.

Araca'e-eÿ òúvone.
Presto vendrá.

Araca'e ñöte nipo nde aracuaa ra'e.
Entonces si debías de tener entendimiento que ahora no lo tienes.

Araca'èguaréravé pe nde re ñëmombe'úi?
De que tiempo acá no te confiesas?

Araca'e pytü na ri ra'e?
A qué hora de la noche?

Ymä araca'e.
Antiguamente mucho tiempo ha.

Nda araca'e ruguái.
No ha mucho tiempo.

Na araca'èguaré ruguái co.
No es cosa antigua ésta.

Araca'e amö pa'e.
Eso es cosa nueva.

Araca'e jé aipo.
Eso dice que fué antiguamente. [Guasch, frase con que se inicia un cuento.]

Araca'e ke re jé aipo.
Idem.

Araca'e serï ñöte.
Araca'e herä ñöte.
No ha mucho eso.

Araca'èheräramo pa'e.
No es cosa esa de poco acá, es antigua.

Araca'e nda heshâgi nde nungàra.
No vi jamás otro como tú.


Restivo :

I ñangaipáva'ecuéupèguarä ma ñö ete nanga Tupä tatàguasùapyreÿ o japo araca'e.
Solo para los pecadores hizo Dios el fuego  eterno antiguamente.

Ymä araca'e raco cunumbusu amö.
Un cierto mozo antiguamente ...

Araca'e òú ra'e.
Cuando vino.

Araca'e A jú nde reshâcáne.
Algún día vendré a verte.

Nda araca'èishéne.
No tardará.

Araca'e amö nda japói.
En ningún tiempo he hecho tal cosa.

Araca'evéi jepe nda japóishéne.
Nunca jamás lo haré.

Araca'evé.
Araca'eguivé.
Araca'ehaguéravé.
Desde cuando o de cuando acá?

Araca'evé.
Araca'e jave.
Araca'ehápevé.
Hasta á cuando ?

Araca'e rupi.
Porqué tiempo?

Araca'evéi.
Jamás.

Negado dice "en breve tiempo" :

Araca'e-eÿ.
Ndaraca'èi.

Nda araca'e ruguái i ñëmoñängi.
Presto, en breve tiempo se cría.


Guasch :

Araca'e pico Re hóta.
¿Cuando te vas?

Araca'eté pa.
¿A qué hora exacta?

Araca'èheräne.
¿Cuando será que ...? [Ortiz Mayans, ¿cuando será eso?]

Araca'e herä pa.
¿Cuando? [Ortiz Mayans, ¿para cuando?]

Nda i cuaái araca'e pa?
No se cuando.

Araca'e tamö ra'e.
Araca'etémo.
¿Cuando por fín será? [Ortiz Mayans, araca'e tamö ra'e -referido a un hecho, por lo general agradable-.]


Ortiz Mayans :

Araca'e Re júta.
¿Cuando vas a venir?

Araca'e Re hóta?
¿Cuándo vas a ir?

Araca'e pa.
¿Cuando?

Araca'epevé pa.
Hasta cuando?

Araca'èguarä pa.
¿Para cuando?

Araca'èguivé pa.
¿Desde cuando?

Araca'èheräne pa.
Araca'èguarä.
¿Cuándo será?

Araca'eve pico.
¿Hasta cuando?

Araca'èhápevé.
¿Hasta cuando?

Araca'eveÿ.
Jamás.


Marcos A. Morínigo :

Araca'evé ndà'évai ri disparate rei.
Nunca suelo decir disparates.


Félix de Guarania :

Araca'èherämo.
Araca'e .

Araca'èté pó.
¿Cuándo exactamente?

Araca'èguaré.
De cuándo.

Araca'ère'ÿ.
Ahora mismo, sin pérdida de tiempo.
Cuándo será?

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Nota: solo los miembros de este blog pueden publicar comentarios.