viernes, 30 de septiembre de 2011

apysa [apysacuá; japysacá.]

Compuesto de a cabeza, py centro, sa agujero, ojo. Oído.- Tupä Kuchuvi Veve dice apycha. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysa sentido del oír; aparato de la audición. Félix de Guarania, tener oído. [jeapysaca]

She apysa.
Mi oído.

I japysa.
O apysa.

Nda she apysài.
No oigo.

Apysàandupáva.
Sentido de oir. [Restivo dice mba'érenduhá. Tupä Kuchuvi Veve dice yvâra rendupá "lo divino que todo lo oye", órgano del oído de todos los dioses.]

Apysacára.
El que oye o escucha.

I japysa'ÿmba'e.
Sordo y mal mandado.

Aje paco nde na nde apysài.
Cierto que eres un mal mandado.

She apysàjè'ô.
She apysàcañÿ.
Perder el sentido del oír.

Apysacuá.
El órgano del oído. [Tupä Kuchuvi Veve dice apychacuá conducto auditivo. Guasch dice el binomio apysacuá, apysacuára conducto del oído. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysacuá conducto auditivo externo. Ortiz Mayans dice apysacuá orificio del oído. Peralta y Osuna dicen el nominativo apysacuára entrada de la oreja. Félix de Guarania dice apysacuá agujero del oído.]

Apysacuáñe'ë.
Zumbido. [El doctor Carlos Gatti Battilana dice que apysacuáñe'ë zumbido del oído, es una forma arcaica. Peralta y Osuna dice apysaruva zumbido de oído; nombre de insectos que suelen introducirse en el oído. Félix de Guarania dice apysacuáñe'ë crepitaciones húmedas que se producen en  la Trompa de Eustaquio.]

Apysacuá rygáu.
Cera del oído. [Restivo dice apysacuá rygáu. Tupä Kuchuvi Veve dice apychacuá rái cerumen. Guasch dice apysàraitý; apysacuárý. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysacuá rygáu es una forma arcaica. Ortiz Mayans dice apysa ky'a. Félix de Guarania dice apysa araity.]

She apysa catu.
Oigo bien.

She apysacuápý.
Tápanseme los oídos.

A jèapysapý.
Tápome los oídos.

She apysacuá ró vý.
Entre oír.

Na she apysacái.
No oigo, y no doy oídos.

Nda jeapysacái hese.
No doy oídos a ellos, y no hago caso de lo que dice.

I japysa ty va'e.
Mal mandado.

A japysacá.
Dar oídos, escuchar. [Guasch dice apysacá atención; prestar atención; escuchar. Carlos Gatti Battilana dice el nominativo japysacá. Ortiz Mayans dice el nominativo japysacá. Peralta y Osuna dicen el nominativo japysacá aguardar.]

A mbòapysa.
Hacer que oiga.

A ñëmbòapysa catu.
Oír bien atentamente.

Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Pe jèapysacatúhápe she rendúpe jepe.
Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Estadme atentos, oídme bien.

No ñëmbòapysài a'u.
Hace del sordo.

E ñe mbo apysa pysa a'u te ke ñandu ahë.
Hola oye bien.
[En modo iterativo.]

A mbòapysa a'u.
Hacerle que oiga el mal mandado.

Apysacuáranä.
Sordera.

She apysacuáranä.
Soy medio sordo.

A ñëmbòapysacuáranä.
Hágome sordo.

A jeapysaca i japóvo.
Hágolo con tiento, con atención, con consideración, prudencia, madureza.

E jeapysacaymé i guávo.
Cómelo sin advertir, como cuando se toma la purga.

She viñä e nda jeapysacápotári.
Yo me divertía, o no atendía a ello, pero ... &c.

Pe jeapysacaymé mba'éyvýpe guára ri.
No atendáis a las cosas de la tierra.

A jeapysaca.
Advierto, estoy atento.

Apysaky.
Ternilla del oído. [Restivo idem Montoya. El doctor Carlos Gatti Battilana dice que apysaky es una forma arcaica.]

Apysavý.
Atención.

She apysavý guìtecóvo.
Ando alerta.

She apysavýramo.
She apysavýhápe A yapo.
Hágolo con atención de propósito.

Cuñä rehe apysavýreÿ.
Continencia, recato con mujeres.

Na she apysavýri cuñä rehe.
Na ñëmbòapysavýri cuñä rehe.
No trato de mujeres.

Cuñä ava rehe apysavýreÿ.
Mujer casta.

Na she apysavýri japuraupé.
No doy oídos a mentiras.

Ahë i japysavý catu japújára rehe.
Éste da oídos a mentirosos.

Na she apysavýri temo'ë rehe.
No doy oídos a chismes.

Temo'ë rehe i japysavýsé.
Amigo de oír chismes.

Pe ñëmbòapysavýrymé añängá poròa'ängaí rehe.
Alguna mora tuve en la tentación.

She apysavý catu Misátendúpa.
Estoy muy atento en la Misa.

Nda she apysavýri guìcaruávo.
Estoy metido todo en la comida, no atiendo a otra cosa.

Nde apysavýymé Tupärayhúvagui.
No atiendas a otra cosa que al amor de Dios.

She apysacuá rö.
Estoy aturdido.

She apysacuá rö guïténa amatiri àgui.
Estoy aturdido del rayo.

I japysapûgé va'e.
El que anda avisado.

A mbo apysa yvyatä.
Hacer agujeros en la pared.

She rô i japysa pysa.
Está agujerada mi casa.
[En modo iterativo.]

She ao i japysa pysa.
Está agujerada mi ropa.
[En modo iterativo.]

A japysa'ô she ao.
Remiendo mi ropa.

She apysarirë Ta japo.
En acordándome lo haré.

Apysaire.
El que tiene privación de oír, hombre protervo, que no se guía por razón; dicenlo a cierta parcialidad de Indios que comen fuego, y tienen pacto con el demonio.

She apysaire.
Yo soy protervo, sin oír razón.


Restivo :

Guete mbòorýhaguä rehe ndi japysapúi.
No atiende a su cuerpo para darle gusto.

Añäretämenguá, nda hecopávishe co penemïmborará e o apysàpóramo o guereco jepìguarämane.
Los condenados oirán eternamente que sus penas no tendrán fin.

She apysacuá hú cuá hú.
Paréceme oír como de lejos.
[En modo iterativo.] 

I japysacá'eÿ va'e.
El sordo, y lo usan también para decir: inobediente.

O apysacuá rovâvo o mbòguá she ñe'ë.
No atiende, no hace caso de mis palabras.

I japysa'eÿhá.
I japysacuáranä.
Sordera.

O jèapysacuápú'ô.
Se hace sordo.

A jèapysapú'ô.
Taparse los oídos.

Ndi japysài.
I japysàjè'ô.
Está sordo.

I japysa'eÿ va'e.
I japysaveÿ va'e.
I ñëmbòapysacuáranä va'e.
Sordo a las inspiraciones y consejos. Hacerse sordo a la corrección.

Ñe'ëmboajehavangué rehe o jèapysacuápú'ô va'e.
Desobediente.

A ró evovô i japysàpe.
Le hablé bajo al oído.

She apysa catu ereco.
A ñe mbo apysa catu ereco.
She apysapú ereco.
She apysavý ereco.
A ñëmbòapysapú ereco.
A ñëmbòapysavý ereco.
A jèapysave'ë ereco.
A jeapysaca ereco.
A je apysa ereco.
Escuchar atentamente, dar oídos.

A jèapysave'ë shupe.
She apysapú hese.
She apysavý hese.
Atender, dar oído.

Nda jèapysave'ëi shupe.
No le di oído, no hice caso.

A jèapysave'ëngatú.
A ñëmbòapysapú catu.
A ñëmbòapysavý catu.
A je apysa ereco catu
Escuchar, oír con atención.

A mbo jeapysaca.
Hacer que escuche, que oiga.

A mbòapysapú.
A mbòapysavý.
Hacer que escuche, que oiga.

She apysavý savý guìtecóvo.
Ando alerta, oyendo atentamente.
[En modo iterativo.]

She apysacuá rô etei amatiri.
She apysapú'ô etei amatiri.
She apysacá etei amatiri.
Me aturdió el rayo.


Tupä Kuchuvi Veve :

Apychàrachý.
Dolor de oídos. [Guasch dice apysàrasý otitis.]


Guasch :

She apysa o ñëmbòtý hïna.
Mi oído está obstruido.

Co she apysàcòva, na hendúi.
No oigo de este oído.

She apysàporä.
Oigo  bien.

I japysàporä.
Tiene buen oído.

I japysàporä mba'épúpe.
Tiene oído musical.

She apysagí.
Escuchar a medias.

Ñande apysacuára mbòtýpá pe mbocàpúrusú.
Esos cañonazos nos rompen el tímpano.

Apysa'ÿ.
Carencia de oído, sordera.

Apysàky'a.
Cerumen.

She apysapé.
No oír bien.

Apysàrapó.
Nastoides, hueso o base del oído.

Nde pico nde re japysacái he'íva ndéve rehe.
¿No atiende lo que te dicen?

A japysacá hese.
Atender, escuchar. [a él]

A japysacá ñëmï.
Escuchar ocultamente.

Ró hendu Re ñe'ëramo ha nda japysacái E réva rehe, E révacué re.
Oí lo que decías, pero no escuchaba ni atendia.

Apysàjoapý.
Audífono.


Gatti Battilana :

Apysaypy.
Sien, región temporal.

Apysa'ÿva.
Sordo.

Apysàñëmbòtý.
Obstrucción del conducto auditivo externo. Sordera. Disminución de la agudeza auditiva. Hipoacusia.

Apysaruva.
Zumbido de oído que el vulgo cree producido por un insecto que habitualmente estaría instalado en el oído. Nombre de todo insecto que ocasionalmente se introduzca en el oído provocando zumbido.


Ortiz Mayans :

A hendu ne ñe'ë ha ndicatúi A japysacá.
Oigo tu voz y no puedo escuchar.

Nda i japysài ri.
Sordo.

Apysacáhá.
Escucha.


Peralta y Osuna :

Japysàcatúhápe.
Atentamente.


Félix de Guarania :

Ha'e cu i japysàva.
Él es de oír, oye bien, suele ser de buen oído.

Ndi japysàvi.
Ndi japysài.
No tiene oído, es sordo.

Pèva cu peteï cuimba'e i japysairéva, heta ma o je'e shupe ha ndo i cuaápyhýséi.
Ese es un hombre necio, ya mucho se le ha dicho y no quiere entender.

Apysacáramo o pyta ha'ecuéra o mondá aja.
Quedó como escucha mientras ellos robaban.

Pèva cuñä i japysàcatúva.
Esa es una mujer que todo lo oye.

I japysàcatúrupínte o hendu.
Escuchó solo porque tiene buen  oído.

A jèapysacuápý i shugui.
Me taponé el oído, no lo escuché, me hice el sordo.

Apysapay.
Obediencia. Ser atencioso, tener los oídos para los consejos.

Apysapú.
Aviso,  ser avisado.

O ñëmbòapysapúgui ma òicó pèisha.
Porque fue advertido anda así.

She apysavýhápe A japo.
Hago con atención.

She apysavýcatúva catuete Re ñe'ë jave.
Suelo prestar mucha atención cuando hablas.

Nda she apysavýri japúpe.
No presto atención a las mentiras.

Apysavý para.
Prestar deficiente atención a una cosa.

Apysa'ÿ re.
Necio, el que no quiere escuchar razones, caprichoso.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Nota: solo los miembros de este blog pueden publicar comentarios.