miércoles, 7 de septiembre de 2011

àgui [hegui; shugui, i shugui.]

Posposición  [de lugar]. Vide gui .- Restivo, àgui, gui, hegui; shugui, i shugui, relativos; òjèheguí recíprocotambién [hacen] el PartitivoTupä Kuchuvi Veve, àgui lugar desde o de donde. Guasch, àgui  de aquí, desde aquí. Peralta y Osuna, àgui de, o desde acá. [En la entrada gui, àgui, Montoya los desarrolla; y el complementario de los diccionarios contemporáneos se centra alrededor de guivé, guivó.]


Restivo :

Evapo àgui  àpevé.
Àguivé àpe.
Desde allá hasta aquí.

Kie àgui pèpevé.
Kie àguivé pèpe.
Desde aquí hasta allá.

Mombyry àgui A jú.
Mamö ete àgui A jú.
Ucu àgui A jú.
Vengo de lejos.

Kivö àgui.
Kie àgui.
De acá.

Kie àgui evapo.
Kie àgui pèpe.
De acá allá.

Pe amongoty àgui.
Desde allá.

Evapo àgui kie.
De allá -algo  lejos- acá.

Eguï àgui àpe.
Pe àgui àpe.
Cupe àgui àpe.
De allí aquí.

Ki àgui eupèpe.
Kie àgui eguïme eupèpe.
De aquí allí.

A së Tupäô hegui.
Salí de la iglesia.

A kyhyje shugui.
Temo dél.

A syry shugui.
Apartéme dél.

A há shugui.
Fuíme dél.

A mbo'i ao shugui.
Quitéle la ropa.

A ró syry she mba'e shugui.
Llevé mis cosas dél.

Orehegui mocöi.
Dos de nosotros.

Peë irundy àgui peteï.
Uno de vosotros cuatro.
[àgui casi siempre va autónomo.]

She côgàgui A jú.
Vengo de mi chacra.

Ndehegui A i pysy.
Recibílo de ti.

Sin:

A caru shugui.
Comí sin él.

Ca'a E re me'ë mbyaupé shehegui.
Diste hierba [yerba mate] a la gente sin darme a mí.

Y puede servir como de negación, ut

I marangatu va'e òhó yvâ pe Peheguine.
Los buenos irán al cielo y vosotros no. 

Fuera, o lejos de, ut

She rôgagui A ico.
Ando fuera de mi casa.

Shehegui ete o gueraha.
Lo llevó muy lejos de mí.

She sy rayhu àgui A ico.
Estoy fuera o lejos del amor de mi madre, hoc est, no la amo: lo usó un muchacho confesándose.

Tupä poròcuaitávagui A ico, i mboaje'eÿmo.
No cumplo los mandamientos de Dios.

Para no, para que no:

Añäretäme she hó àgui A ñe mombe'u.
Para no ir al infierno me confieso.

E moingatu i cañÿ teï àgui.
Guárdalo para que no se pierda.

Nde juca àgui oro guereco she pýri.
Porqué no te maten, te tengo o traigo conmigo.

Con rasy antepuesta, dice "de mero", "de puro":

Tupä rayhu rasy àgui.
De puro amor de Dios.

Nde ñate'ÿ rasy àgui.
De mera tu flojedad.


Tupä Kuchuvi Veve :

Pe upity àgui Pe rojevy o java va'e mocöivé i.
De donde les deis alcance traedlos de vuelta a ambos fugitivos -orden del dirigente a sus subalternos-.


Guasch :

Co àguivé.
Desde aquí.

Co àgui.
Desde ahora.

Shugui.
I shugui.
De él, ella. Por causa de él, ella, ellos.

A poi shugui.
Me libré de él,  se fue, me dejó, le dejé.

Ndàkévéi i shugui.
No me deja dormir su recuerdo.


Gatti Battilana :

Àguivé,
Àguié.
De aquí en adelante. [Desde ahora.]


Ortiz Mayans :

Àguié amöpevé.
Desde aquí hasta allá.

Òsë i shugui.
Sale de él.

Shehegui.
Ndehegui.
I jèhèguí.
Òjùèhèguí.
De mí.
De tí.
De él.
De entre sí, o de uno de otro.


Peralta y Osuna :

Hegui.
De, por, o a causa de. Úsase con pronombres de primera y segunda persona.

Ne re nòhëishène shehegui.
No sacarás de mí.

I shuguicuéra.
A ellos, a ellas. Les, los, las.

No hay comentarios:

Publicar un comentario

Nota: solo los miembros de este blog pueden publicar comentarios.