viernes, 30 de septiembre de 2011

araguyra (guyràtatá)

Pájaro colorado.- El doctor Carlos Gatti Battilana dice tratarse del llamado guyràtatá, el Coryphospingus c. cucullatus Müll de la familia Fringillidae. Es activo y algo arisco. No acude a las casas. Va en parejas, y en invierno se junta en pequeñas bandadas. Se lo encuentra en los matorrales, cerca de las casas rurales. Hace un nido pequeño, no muy lejos del suelo, con crines. Ortiz Mayans dice un pajarillo con hermosísimo colo rojo. Peralta y Osuna dicen además pájaro de fuego.

araguy

Compuesto de a cabeza, ra pluma, guy debajo. Plumajes largos.-

She araguy.
Mis plumajes.

A ñe mbo araguy.
Póngome plumajes.

( Los jesuitas que desde Asunción llegaron a la comarca del otrora Salto del Guayrá entre 1.606 y 1610 escribieron "amplia capa de vistosas plumas" como parte del indumento habitual de  los carai o prestigiosos magos )

arague

Compuesto de a cabello, hague por la mitad. Corona como de fraile.- Restivo dice cerquillo de fraile. Peralta y Osuna dicen además corona capilar.


A ñe mbo arague.
A ñe mbo arague re.
Hacerse la corona.

She arague.
Mi corona, y tengo corona.

A mbo arague.
Hacerle la corona.

aracu (shiricó, shiricote, ypaca'a)

Pájaro conocido.- Tupä Kuchuvi Veve dice de la familia Rallidae. El doctor Carlos Gatti Battilana dice que en el Paraguay se designa con los nombres shiricó, shiricote, preferentemente a Aramides cajanea cajanea Müller, ave de la familia Rallidae, y al Aramides saracura Spix ave de la misma familia. Estos nombres imitan el canto de estas aves que antiguamente se llamaban aracu. Cantan con mucha claridad su nombre, cerca de arroyos y ríos, se interna también en el monte y sube a los árboles bajos y enredados donde duerme. Anda solo o en grupos. Otra rallidae famosa es el Ypaca'a , Araramides ypecaha por la cual se coincide en ponderar la elegancia de sus formas, en lo airoso, expeditivo y ágil de sus movimientos; en la alegría y jovialidad de su carácter; y en lo aseado de su vestido no obstante carecer de colores brillantes. Andan con la cabeza levantada, con soltura y suspendiendo el pie como los caballos de brazos. Se mantienen ocultos de día, y buscan su sustento por las tardes y temprano por las mañanas en las costas de los arroyos, manteniéndose ocultos en el monte el resto del tiempo. Van solos o en parejas, jamás en bandadas o familias. Sólo suben a los árboles cuando se sienten perseguidos. Fían su seguridad en la carrera y en lo impenetrable de sus domicilios. Ortiz Mayans dice gallineta rojiza. Peralta y Osuna dicen también siricó, chiricoa


Tupä Kuchuvi Veve :

Aracu vai.
Ave mítica, agorera.

Aracu vai o ñe'ëramo pyàvy, Ña na'yvö.
Cuando el aracu malo grita de noche, presagia infortunios.

Aracu ete, Aracu pytä.
Ave grande de la misma familia llamado ypaca'a en la vernácula.

araca'e

Compuesto de a dia, ae 2 diferente. Adverbio de tiempo: antiguamente cuando, para siempre jamás; pasado, y futuro.- Restivo idem Montoya.  Tupä Kuchuvi Veve dice adverbio de tiempo pretérito. Guasch dice cuando. Ortiz Mayans dice úsase siempre en interrogación. Peralta y Osuna dicen en lo pasado, antes, en otro tiempo

Araca'evé panga ?
Desde cuando ?

Araca'e panga ?
Hasta cuando ?

Araca'e catu panga Pe angaipa Pe cuápa ne ?
Hasta cuando habéis de estar pecando ?

Araca'e herä ?
No sé cuando ?

Araca'e herä ne ?
No sé cuando será ?

Araca'e panga ne ?
Idem.

Araca'epevé.
No sé desde cuando, ni hasta cuando.

Araca'epevé pico ?
Hasta cuando ?

Araca'e àra ri ra'e ?
A qué hora del día ?

Araca'e panga E re ico evapo ne ?
Cuanto has de estar allí ?

Araca'e herä nde angaipa í ri ne ?
Cuando has de dejar de pecar ?

Araca'e-eÿ.
Prestamente.

Araca'e-eÿ ñande pocohu te'ö ne.
Brevemente moriremos.

Araca'e-eÿ òúvone.
Presto vendrá.

Araca'e ñöte nipo nde aracuaa ra'e.
Entonces si debías de tener entendimiento que ahora no lo tienes.

Araca'e guaréravé pe nde re ñëmombe'úi ?
De que tiempo acá no te confiesas ?

Araca'e pytü na ri ra'e ?
A qué hora de la noche ?

Ymä araca'e.
Antiguamente mucho tiempo ha.

Nda araca'e ruguái.
No ha mucho tiempo.

Na araca'e guaré ruguái co.
No es cosa antigua ésta.

Araca'e amö pa'e.
Eso es cosa nueva.

Araca'e jé aipo.
Eso dice que fué antiguamente.

Araca'e ke re jé aipo.
Idem.

Araca'e serï ñöte.
Araca'e herä ñöte.
No ha mucho eso.

Araca'e heräramo pa'e.
No es cosa esa de poco aca, es antigua.

Araca'e nda heshâgi nde nungàra.
No ví jamas otro como tú.


Restivo :

I ñangaipáva'ecuèupè guarä ma ñö ete nanga Tupä tatàguasùapyreÿ o japo araca'e.
Solo para los pecadores hizo Dios el fuego  eterno antiguamente.

Ymä araca'e raco cunumbusu amö.
Un cierto mozo antiguamente ...

Araca'e òú ra'e.
Cuando vino.

Araca'e A jú nde reshâcáne.
Algún día vendré a verte.

Nda araca'èishéne.
No tardará.

Araca'e amö nda japói.
En ningún tiempo he hecho tal cosa.

Araca'evé.
Araca'eguivé.
Araca'ehaguéravé.
Desde cuando o de cuando acá ?

Araca'evé.
Araca'e jave.
Araca'ehápevé.
Hasta á cuando ?

Araca'e rupi.
Porqué tiempo ?

Negado dice "en breve tiempo" :

Araca'e-eÿ.
Ndaraca'èi.

Nda araca'e ruguái i ñëmoñängi.
Presto, en breve tiempo se cría.


Guasch :

Araca'eté pa.
¿ A qué hora exacta ?

Araca'e herä ne.
¿ Cuando será que ... ?

Araca'e herä pa.
¿ Cuando ?

"Araca'e jé aipo"
Frase con que se inicia un cuento.

Nda i cuaái araca'e.
No sé cuando.

Araca'e tamö ra'e.
Araca'etèmo.
¿ Cuando por fín será ?


Ortiz Mayans :

Araca'e Re júta.
¿ Cuando vas a venir ?

ara'a

Compuesto de a tiempo, á caer. Enfermedad de calenturas.- El doctor Carlos Gatti Battilana dice día de los síntomas de las enfermedades periódicas.


She ara'a ico gui túpa.
Estoy con mi cuartana, terciana o calentura.

She poravykyhagué she mbo ara'a.
El trabajo me ha hecho caer enfermo.

Vide mbara'a


Gatti Battilana :

She ara'a.
Es el día de mi fiebre.

àra (àrajá)

Dia. Vide a 5.- Restivo dice además tiempo; mundoTupä Kuchuvi Veve dice además firmamento, cielo. Guasch dice además luz del día; cielo atmosférico. Época, período, edad. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además tiempo que dura la claridad del sol. Fecha. Espacio celeste. Ortiz Mayans dice además data.


Restivo :

Mbovy àra panga òcuá nde reco asy rirë ?
Cuantos días han pasado desde que enfermaste ?

Cuarenta àra já catu pytüna rive o jecoacu ete, mba'e guáveÿ re ró àra rasa páveÿ òicóvo.
Ayunó cuarenta días y cuarenta noches.

Àra amöpýpe nda japói.
En ningún tiempo lo hice. 

Àra ypyhaguéravé.
Desde el principio del mundo.


Tupä Kuchuvi Veve :

Mboapy àra.
Tres días.

Àra pyau.
Tiempo nuevo, primavera.

Àra pyau ñavö.
Cada año, al comenzar la primavera.

Àra pyau ramové tajy i poty.
En cuanto llega la primavera el lapacho florece.

Àra pyau ñëmöcandiré.
Resurgimiento del tiempo nuevo, nombre religioso de la Primavera.

Àra rapo.
Horizonte.

Àra ryapu.
Trueno.

Àra ymä.
Invierno, tiempo espacio originario en el vocabulario religioso.

Àra ymä ñëmöcandiré.
Invierno en el vocabulario religioso.

Àra ymä rapyta.
Fundamento o base del universo.

Àra cañÿ.
Desaparición del universo, del tiempo espacio; los dirigentes más avezados dicen que no es la tierra desaparecerá, sino el sol, sobreviniendo tinieblas y una confusión indescriptible.

Àra I, Àra Mirï, Àra Jera, Àra Poty.
Nombres personales sagrados femeninos, provenientes del paraiso de Ñamandu Chy Ete Verdadera Madre Ñamandu.

Àrandú porä o guèno'ä va'e Yvateguágui.
El que recibe la buena ciencia de los dioses


Guasch :

Opa àra.
Cada día.

Hi àra o guagë hïna.
Le ha llegado su hora, su día.

Àrajá.
Siempre.

Aracuaa.
Meteorología.
( aracuaa tiene entrada propia en el Tesoro)


Ortiz Mayans :

Hi àra ma.
Ya tiene fecha.

Àracué.
En el día, durante el transcurso del día.

Àracuépe.
De día.

Àra guá.
Diurno. ( cosas o labores relativos al día)

Àrañëmbòhasá.
Pasatiempo.

Àra rysýi.
Sucesión del tiempo. Decurso. 

apýu. g.

Blando. Vide pýu.- [apipýu; mbýu; pipýu.]

apytu'ü

Compuesto de apyte medio, u'ü blanco. Sesos de calabaza, tuétanos y meollo de toda cosa.- Restivo y Tupä Kuchuvi Veve idem Montoya. Guasch dice cerebro, entendimiento, juicio, talento. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además capacidad mental.

She apytu'ü.
Mis sesos, y tengo sesos, y tengo juicio, entendimiento.

Ni ñapytu'üi cunumï.
El muchacho no tiene juicio.

Mbaca cängué apytu'ü.
Tuétanos de vaca.

Curapepë apytu'üngué.
Meollos de calabazas.

A ñapytu'ümbô gui ñëmombeguávo.
Héme desentrañado de mis pecados para confesarme.

Pe ñëapytu'ümbô Pe ñëmombeguávo.
Confesad todos vuestros pecados.


Restivo :

Acäng apytu'ü.
Sesos.


Tupä Kuchuvi Veve :

Guachu retyma apytu'üngué.
Tuétano de pata de venado.

Acä apytu'üngué.
Sesos.

Mo apytu'ü
Dotar de sesos; en el Mito de los Gemelos, Pa'i Rete Cuaray reconstruye el esqueleto de Jasy, quien había sido devorado por Charïa y le proveyó de sesos con mbaipy gachas de maiz.


Guasch :

A hyvycóita she apytu'ü tacurùisha, òsëne tahýivevéisha arandu ca'atý.
Escarbaré mi cerebro y saldrá algo de sabiduría en forma de hormigas voladoras del hormiguero. Felix Cabrera Prost. [Dicen que José Félix Estigarribia literalmente "lo adoraba". Estoico, resignado, irónico, fue Cabrera un oficial paraguayo que desde 1.924 nunca más abandonó  los precarios y pioneros fortines nacionales del Chaco que él había explorado y fundado. Hablaba con preferencia el guaraní. Durante todo el proceso chaqueño final, comenzado en 1.924 con Eligio Ayala, Félix Cabrera encarnó el sacrificio que significaría defenderlo.]

apytï ( ñapytï )

Atar. Vide  4.- Restivo dice atar por el fin o por las puntas. El doctor Carlos Gatti Battilana prefiere ñapytï como nominativo. Dice además amarraruncir. Encajar, en el sentido de disparar, dar o arrojar. Ortiz Mayans dice además liar. Y el figurado enlazar un pensamiento con otro. Peralta y Osuna dicen además ligar, ceñir


Restivo :

A ñapytï.
Atar por el fin o por la punta.

Ài po cuá o kyta rehe i ñapytïngatúvo.
Le até las manos a un horcón apretandolo muy bien.

Hupa A ñapytï.
A hupa apytï.
Atar a otro la hamaca.

A je upa apytï.
A je kyha apytï.
Atarse su hamaca.

A ñapytï apipýu.
Ato flojamente.


Guasch :

E rú shéve amö cavaju apytïmbý.
Tráeme aquel caballo atado.


Ortiz Mayans :

A ñapytï she sapatu.
Ato mi zapato.

Ñapytï su'u.
Atar muy fuerte.

apyteru'ä

Compuesto de apyte medio, hu'ä cohollo. Descollar entre los demás, estar con eminencia.- Guasch dice además cúspide, coronilla, corona; sobresalir


Yvyra i japyteru'ä yvyra opacatùgui.
Descuella un árbol entre los demás.

Tupäsý i japyteru'ändeté santos opacatu àgui.
Eminentemente sobrepuja la Virgen a los Santos.

Tupäsý voja i japyteru'ä teco marangatu rehe ava pavë àgui.
Sobrepujan con eminencia los de la congregación de la Virgen a los demás en virtud.

O ñe mbo apyteru'ä auve tamö mbya pa'üme Tupäsý voja teco marangatu rehe.
Oh, si fueran eminentes a los demás en virtud los de la Congregación.

I marangatu va'e i japyteru'ängatú ava pa'üme.
El virtuoso se echa de ver con eminencia entre los demás.

A ñe mbo apyteru'ängatú mbya re'ýipe Tupäupé tecuáva rehe.
Aventájome entre todos en el servicio de Dios.

Saúl Israel y guára opacatu àgui i japyteru'ä o aty'iguévo i mbo ose catúvo.
Descollava Saúl entre los israelitas, sobrepujándolos del hombro para arriba.

apyteracua

Compuesto de apyte medio, acua punta. La coronilla, extremo o sumo de la cosa, chapitel.- Restivo dice lo más alto de la cosa. Extremidad y chapitel del campanario. Guasch dice capitel


Yvyty apyteracua.
La coronilla del montón de tierra.

Ita'y apyteracua.
Chapitel del campanario.

A mbo apyteracua.
Hacer así chapitel & compañía.

A mbo apyteracua she mba'e i mbo etávo.
Acumular bienes.

Pe mbo apyteracua racua Tupä ñëmoyrö Pe jo upe.
Váis acumulando la ira de Dios contra vosotros, con las ofensas que le hacéis.

apyte 2

Compuesto de a ente, pyte 1.  Sobre.- 


Ôga apytèpe.
Sobre la casa.

She apytèpe.
Sobre mí.

I japyte.
O apyte.

She acängapytèpe.
Sobre mi cabeza.

She po apyte rose rosèpe A raha.
Llevélo sobre las palmas de la mano.

She resa apytèpe.
Sobre mis ojos.

Guembiapo pá apyte rosèpe: Tupä o guapy òïna.
Está Dios asentado sobre todas sus criaturas.

apyte. r. 1 (apytèpe, apeterevy, peterevy)

Compuesto de a corporea cosa, pyte centro. Centro medio.- Restivo dice en medio. Tupä Kuchuvi Veve dice además médula; coronilla. Guasch dice además vértice. Ortiz Mayans dice además entre. Peralta y Ozuna dicen además entremedio.


Yvy apytèpe añäretäma rui.
En el centro de la tierra está el infierno.

Ca'a pytèpe.
En medio del monte.

Apyterïme.
En el centro.

Apyte jepi vú.
Remolino, coronilla de la cabeza.

She i japyte jepi vú gui tecóvo.
Ándole a la redonda como el que danza a la redonda, estando otros en medio.

A japyte mamä gui tecóvo.
Idem.

Apytere.
Corona de la cabeza, y de Sacerdote.

A japytere apï.
A japytere apo.
Hacerle la corona.

Apyteraveÿma.
Calva.

Apyterecua.
Coronilla, cimborrio, chapitel.

I japyte rupi A jahy'a.
Partílo por medio.

Y apyte rupi A cuá.
Ir per medio rio.

Che cô apyterusú.
Queda por hacer en medio de mi chacara buen pedazo.

A mbo apyterusú.
Dejar algo en medio por hacer.

Pyte.
Es lo mismo que apyte.

I pyte su te su.
Tiene altibajos en medio.

Ài pyte rü.
Poner, o añadir en el medio algo.

Ài pyterü'ô.
Quitar los altibajos del medio.

Ài pyterô.
Quitar lo de en medio.

Ài pyterô she côga.
Carpir la chacara por medio.

I pyte su.
I pyte camambu.
I pyte apunga.
I pyte ruru.
Hinchado estar en medio, y no los extremos.


Restivo :

Apyte ri.
Apytèpe.
En medio.


Tupä Kuchuvi Veve :

Tatachina rangë E mbo upa ñande ra'y apyte re.
Primeramente haz que se aloje la neblina vivificante en las coronillas de nuestros hijos: es por la coronilla que la sabiduría divina penetra en el alma humana.

Yvyara apytere.
Duramen o corazón del árbol.

Apeterevy.
Un árbol llamado peterevy en la vernácula.

El Hermano Montenegro dice del peterevy morotï : hojas aromáticas, celebrado para el mal de piedra, supresiones y retenciones de orina. Es tan eficaz y violento que no debe excederse en su tasa porque será exponerse a un flujo de sangre, llagas y carúnculos por toda la vía. Las astillas cortadas muy delgadas, las del corazón del palo pónese a cocer en olla de plata o barro -no en olla de cobre o latón porque adquiere lo corrosivo del cobre y es muy peligroso. Es único remedio para quebrar la piedra y expelerla a expulsión. Es un diurético peligroso y puede ocasionar la muerte" ( Cita del doctor Carlos Gatti Battilana sobre el Bastardiopsis densiflora Hassl.; Cordia hypoleuca DC. )


Guasch :

Pende apytèpe òïméne pa she pytyvöséva.
¿Entre vosotros habrá quien quiera ayudarme?


Gatti Battilana :

Co avati òú curï pe cumanda apytèpe.
Este maíz vino entre el poroto.

apytacambe

Fruta caída.-


I ñapytacambe guavira.
Guaviras que se desgajaron, y se pudrieron.

I ñapytacambe.
Fruta que se quebró con el golpe, y se pudrió.

apytä

Manojo, junta, montón.- Restivo idem. Tupä Kuchuvi Veve dice además racimo. Guasch dice además ramillete; apiñado. Peralta y Osuna dicen además apeñuscado


Yvoty apytä.
Ramillete de flores.

Avati apytä.
Manojo de espigas de maiz.

Ava apytä.
Tropa, o golpe de gente.

Ore apytä pytämo oro ico.
Estamos en tropas.

A mo apytä.
Hacer manojos, montones.

O ño mo apytä pytä o ro'ýramo.
Con el frío se apeñuscan.

Yva i ñapytä.
Está apeñuscada la fruta.

Ñati'uñä Pe mo apytä pytä tatàpe i mondohaguäma.
Haced haces de la zizaña para echarla en el fuego.


Restivo :

Uvá ñapytängué.
Racimo de uva.


Tupä Kuchuvi Veve :

Avachi apytä.
Manojo de espigas de maiz.

I ñapytä rei eche.
Se abalanzaron sobre él, lo envolvieron.


Guasch :

I ñapytä yva.
Fruta apiñada.

apyryve

Compuesto de a ente, pyry mustio, e 2.  Sosiego, paz, descanso, reposo, aplacamiento, quietud, estancar.- Guasch dice que apyryve aparecería únicamente en Montoya. Ortiz Mayans dice que apyryve tranquilidad, pertenece al guaraní clásico. Peralta y Osuna dicen que apyryve es un arcaísmo.

She apyryve.
Estoy quieto y sosegado. [Restivo, sosegarse.]

I japyryve.
O apyryve.

She apyryve she ñëmoyrö àgui.
Estoy aplacado del enojo.

I japyryve she ñëmoyrö.
Ya se me ha aplacado el enojo.

She ñëmoyröngué i shupe i japyryve co'yte.
Ya se me ha quitado el enojo que tuve con él.

I japyryve japepo.
No hierve más la olla.

I japyryve she rasy.
Aplácaseme la enfermedad o dolor.

Nde apyryve ke ahë.
Hola, sosiégate.

A mbo apyryve.
Hacerlo sosegar. [Restivo: aplacar.]
[Yo hago la quietud.]

- vo; - hára; - háva.

A mbo apyryve she ñe'ë.
Cesar de hablar.

A ñe mbo apyryve.
Sosegarse.

A ró apyryve she ñe'ë co'yte.
Ya he dejado de hablar.

A ró apyryve she recóangaipá.
He dejado ya mi mala vida.

She äng jepocuaa vai A mbo apyryve.
Refrenar sus pasiones.

Na she mbòapyryvépotári tecóangaipá jepocuaa.
La mala costumbre de pecar, no me deja salir de mi mala vida.

Ängá-apyryve'eÿ, ndòguávi catu i Iesu Christo rete.
Ängá-apyryve'eÿ ndi Tupärávi catu i.
El ánimo inquieto no comulga bien.

Vide aryve.


Restivo :

I japyryve i carai'eÿ va'e rerecóvo.
En paz están los infieles.

She py'a apyryve.
Quietarse, sosegarse.

Yvytu i japyryve.
Sosegarse el viento o tormenta.

apysy, apyhy

Compuesto de äng alma, pysy coger. Sosiego, consuelo.- Restivo dice también alegrarse. 


She apysy catu.
Estoy consolado.

I japysy.
O apysy.

Na she apysýgi.
No estoy consolado.

A mo apysy.
A mo angapysy.
Consolar a otro.

- ca; - cára; - hára.

She mo apysy.
She mo angapysy.
Me consuela.

Tupä rehe she ma'ëndu'a she möangapyhyhaveté.
El acordarme de Dios me consuela mucho.

Ni poròapyhycávi yvy pe guára mba'e.
Ni poròmöangapysycávi yvy pe guára mba'e.
No consuelan las cosas del suelo.

She angapyhy rendaveté Tupä ñö.
El objeto de mi alegría es solo Dios.

A ró apysy rangë she yvýguápóreÿ.
Entretengo la hambre.

Tupä añö ase apysýcaguäma.
Solo Dios ha de ser nuestro consuelo.

She apysyhávamo A reco.
Téngolo por mi consuelo.


Restivo :

She py'a apyhy catu.
Sosegarse.

apysä

Compuesto de a ente, py 8.  Espeso.- [mingáu]

I ñapysä.
O apysä.

Nde'i ñapysäi rangë.
Aun no está espeso.

Ei apysä.
Miel espesa.

A mo apysä.
Hacer espeso.

- mo; - hára.

apysa [apysacuá; japysacá.]

Compuesto de a cabeza, py centro, sa agujero, ojo. Oído.- Tupä Kuchuvi Veve dice apycha. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysa sentido del oír; aparato de la audición. Félix de Guarania, tener oído. [jeapysaca]

She apysa.
Mi oído.

I japysa.
O apysa.

Nda she apysài.
No oigo.

Apysàandupáva.
Sentido de oir. [Restivo dice mba'érenduhá. Tupä Kuchuvi Veve dice yvâra rendupá "lo divino que todo lo oye", órgano del oído de todos los dioses.]

Apysacára.
El que oye o escucha.

I japysa'ÿmba'e.
Sordo y mal mandado.

Aje paco nde na nde apysài.
Cierto que eres un mal mandado.

She apysàjè'ô.
She apysàcañÿ.
Perder el sentido del oír.

Apysacuá.
El órgano del oído. [Tupä Kuchuvi Veve dice apychacuá conducto auditivo. Guasch dice el binomio apysacuá, apysacuára conducto del oído. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysacuá conducto auditivo externo. Ortiz Mayans dice apysacuá orificio del oído. Peralta y Osuna dicen el nominativo apysacuára entrada de la oreja. Félix de Guarania dice apysacuá agujero del oído.]

Apysacuáñe'ë.
Zumbido. [El doctor Carlos Gatti Battilana dice que apysacuáñe'ë zumbido del oído, es una forma arcaica. Peralta y Osuna dice apysaruva zumbido de oído; nombre de insectos que suelen introducirse en el oído. Félix de Guarania dice apysacuáñe'ë crepitaciones húmedas que se producen en  la Trompa de Eustaquio.]

Apysacuá rygáu.
Cera del oído. [Restivo dice apysacuá rygáu. Tupä Kuchuvi Veve dice apychacuá rái cerumen. Guasch dice apysàraitý; apysacuárý. El doctor Carlos Gatti Battilana dice apysacuá rygáu es una forma arcaica. Ortiz Mayans dice apysa ky'a. Félix de Guarania dice apysa araity.]

She apysa catu.
Oigo bien.

She apysacuápý.
Tápanseme los oídos.

A jèapysapý.
Tápome los oídos.

She apysacuá ró vý.
Entre oír.

Na she apysacái.
No oigo, y no doy oídos.

Nda jeapysacái hese.
No doy oídos a ellos, y no hago caso de lo que dice.

I japysa ty va'e.
Mal mandado.

A japysacá.
Dar oídos, escuchar. [Guasch dice apysacá atención; prestar atención; escuchar. Carlos Gatti Battilana dice el nominativo japysacá. Ortiz Mayans dice el nominativo japysacá. Peralta y Osuna dicen el nominativo japysacá aguardar.]

A mbòapysa.
Hacer que oiga.

A ñëmbòapysa catu.
Oír bien atentamente.

Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Pe jèapysacatúhápe she rendúpe jepe.
Pe ñëmbòapysa catu shéve.
Estadme atentos, oídme bien.

No ñëmbòapysài a'u.
Hace del sordo.

E ñe mbo apysa pysa a'u te ke ñandu ahë.
Hola oye bien.
[En modo iterativo.]

A mbòapysa a'u.
Hacerle que oiga el mal mandado.

Apysacuáranä.
Sordera.

She apysacuáranä.
Soy medio sordo.

A ñëmbòapysacuáranä.
Hágome sordo.

A jeapysaca i japóvo.
Hágolo con tiento, con atención, con consideración, prudencia, madureza.

E jeapysacaymé i guávo.
Cómelo sin advertir, como cuando se toma la purga.

She viñä e nda jeapysacápotári.
Yo me divertía, o no atendía a ello, pero ... &c.

Pe jeapysacaymé mba'éyvýpe guára ri.
No atendáis a las cosas de la tierra.

A jeapysaca.
Advierto, estoy atento.

Apysaky.
Ternilla del oído. [Restivo idem Montoya. El doctor Carlos Gatti Battilana dice que apysaky es una forma arcaica.]

Apysavý.
Atención.

She apysavý guìtecóvo.
Ando alerta.

She apysavýramo.
She apysavýhápe A yapo.
Hágolo con atención de propósito.

Cuñä rehe apysavýreÿ.
Continencia, recato con mujeres.

Na she apysavýri cuñä rehe.
Na ñëmbòapysavýri cuñä rehe.
No trato de mujeres.

Cuñä ava rehe apysavýreÿ.
Mujer casta.

Na she apysavýri japuraupé.
No doy oídos a mentiras.

Ahë i japysavý catu japújára rehe.
Éste da oídos a mentirosos.

Na she apysavýri temo'ë rehe.
No doy oídos a chismes.

Temo'ë rehe i japysavýsé.
Amigo de oír chismes.

Pe ñëmbòapysavýrymé añängá poròa'ängaí rehe.
Alguna mora tuve en la tentación.

She apysavý catu Misátendúpa.
Estoy muy atento en la Misa.

Nda she apysavýri guìcaruávo.
Estoy metido todo en la comida, no atiendo a otra cosa.

Nde apysavýymé Tupärayhúvagui.
No atiendas a otra cosa que al amor de Dios.

She apysacuá rö.
Estoy aturdido.

She apysacuá rö guïténa amatiri àgui.
Estoy aturdido del rayo.

I japysapûgé va'e.
El que anda avisado.

A mbo apysa yvyatä.
Hacer agujeros en la pared.

She rô i japysa pysa.
Está agujerada mi casa.
[En modo iterativo.]

She ao i japysa pysa.
Está agujerada mi ropa.
[En modo iterativo.]

A japysa'ô she ao.
Remiendo mi ropa.

She apysarirë Ta japo.
En acordándome lo haré.

Apysaire.
El que tiene privación de oír, hombre protervo, que no se guía por razón; dicenlo a cierta parcialidad de Indios que comen fuego, y tienen pacto con el demonio.

She apysaire.
Yo soy protervo, sin oír razón.


Restivo :

Guete mbòorýhaguä rehe ndi japysapúi.
No atiende a su cuerpo para darle gusto.

Añäretämenguá, nda hecopávishe co penemïmborará e o apysàpóramo o guereco jepìguarämane.
Los condenados oirán eternamente que sus penas no tendrán fin.

She apysacuá hú cuá hú.
Paréceme oír como de lejos.
[En modo iterativo.] 

I japysacá'eÿ va'e.
El sordo, y lo usan también para decir: inobediente.

O apysacuá rovâvo o mbòguá she ñe'ë.
No atiende, no hace caso de mis palabras.

I japysa'eÿhá.
I japysacuáranä.
Sordera.

O jèapysacuápú'ô.
Se hace sordo.

A jèapysapú'ô.
Taparse los oídos.

Ndi japysài.
I japysàjè'ô.
Está sordo.

I japysa'eÿ va'e.
I japysaveÿ va'e.
I ñëmbòapysacuáranä va'e.
Sordo a las inspiraciones y consejos. Hacerse sordo a la corrección.

Ñe'ëmboajehavangué rehe o jèapysacuápú'ô va'e.
Desobediente.

A ró evovô i japysàpe.
Le hablé bajo al oído.

She apysa catu ereco.
A ñe mbo apysa catu ereco.
She apysapú ereco.
She apysavý ereco.
A ñëmbòapysapú ereco.
A ñëmbòapysavý ereco.
A jèapysave'ë ereco.
A jeapysaca ereco.
A je apysa ereco.
Escuchar atentamente, dar oídos.

A jèapysave'ë shupe.
She apysapú hese.
She apysavý hese.
Atender, dar oído.

Nda jèapysave'ëi shupe.
No le di oído, no hice caso.

A jèapysave'ëngatú.
A ñëmbòapysapú catu.
A ñëmbòapysavý catu.
A je apysa ereco catu
Escuchar, oír con atención.

A mbo jeapysaca.
Hacer que escuche, que oiga.

A mbòapysapú.
A mbòapysavý.
Hacer que escuche, que oiga.

She apysavý savý guìtecóvo.
Ando alerta, oyendo atentamente.
[En modo iterativo.]

She apysacuá rô etei amatiri.
She apysapú'ô etei amatiri.
She apysacá etei amatiri.
Me aturdió el rayo.


Tupä Kuchuvi Veve :

Apychàrachý.
Dolor de oídos. [Guasch dice apysàrasý otitis.]


Guasch :

She apysa o ñëmbòtý hïna.
Mi oído está obstruido.

Co she apysàcòva, na hendúi.
No oigo de este oído.

She apysàporä.
Oigo  bien.

I japysàporä.
Tiene buen oído.

I japysàporä mba'épúpe.
Tiene oído musical.

She apysagí.
Escuchar a medias.

Ñande apysacuára mbòtýpá pe mbocàpúrusú.
Esos cañonazos nos rompen el tímpano.

Apysa'ÿ.
Carencia de oído, sordera.

Apysàky'a.
Cerumen.

She apysapé.
No oír bien.

Apysàrapó.
Nastoides, hueso o base del oído.

Nde pico nde re japysacái he'íva ndéve rehe.
¿No atiende lo que te dicen?

A japysacá hese.
Atender, escuchar. [a él]

A japysacá ñëmï.
Escuchar ocultamente.

Ró hendu Re ñe'ëramo ha nda japysacái E réva rehe, E révacué re.
Oí lo que decías, pero no escuchaba ni atendia.

Apysàjoapý.
Audífono.


Gatti Battilana :

Apysaypy.
Sien, región temporal.

Apysa'ÿva.
Sordo.

Apysàñëmbòtý.
Obstrucción del conducto auditivo externo. Sordera. Disminución de la agudeza auditiva. Hipoacusia.

Apysaruva.
Zumbido de oído que el vulgo cree producido por un insecto que habitualmente estaría instalado en el oído. Nombre de todo insecto que ocasionalmente se introduzca en el oído provocando zumbido.


Ortiz Mayans :

A hendu ne ñe'ë ha ndicatúi A japysacá.
Oigo tu voz y no puedo escuchar.

Nda i japysài ri.
Sordo.

Apysacáhá.
Escucha.


Peralta y Osuna :

Japysàcatúhápe.
Atentamente.


Félix de Guarania :

Ha'e cu i japysàva.
Él es de oír, oye bien, suele ser de buen oído.

Ndi japysàvi.
Ndi japysài.
No tiene oído, es sordo.

Pèva cu peteï cuimba'e i japysairéva, heta ma o je'e shupe ha ndo i cuaápyhýséi.
Ese es un hombre necio, ya mucho se le ha dicho y no quiere entender.

Apysacáramo o pyta ha'ecuéra o mondá aja.
Quedó como escucha mientras ellos robaban.

Pèva cuñä i japysàcatúva.
Esa es una mujer que todo lo oye.

I japysàcatúrupínte o hendu.
Escuchó solo porque tiene buen  oído.

A jèapysacuápý i shugui.
Me taponé el oído, no lo escuché, me hice el sordo.

Apysapay.
Obediencia. Ser atencioso, tener los oídos para los consejos.

Apysapú.
Aviso,  ser avisado.

O ñëmbòapysapúgui ma òicó pèisha.
Porque fue advertido anda así.

She apysavýhápe A japo.
Hago con atención.

She apysavýcatúva catuete Re ñe'ë jave.
Suelo prestar mucha atención cuando hablas.

Nda she apysavýri japúpe.
No presto atención a las mentiras.

Apysavý para.
Prestar deficiente atención a una cosa.

Apysa'ÿ re.
Necio, el que no quiere escuchar razones, caprichoso.

miércoles, 28 de septiembre de 2011

apyrytarü

Compuesto de apyryta, ut supra, poner. Añadir, poner sobre otra cosa.- Félix de Guarania, encimar; basar, fundamentar.

A japyrytarü she recóangaipáva.
Añado pecados.

O ñe mo apyrytarü she rasy.
Aumentase mi enfermedad.

A japyrytarü mba'e.
Añadir, poner más.

E japyrytarü mbujape shéve.
Dame más pan.

A japyrytarü japepo ryräma.
Añadir caldo a la olla.

A japyrytarü she ao i mbòjoapývo.
Agrandar la ropa añadiendo.

A mo apyrytarü shéve curï ñavö Tupä Gracia.
Cada momento aumento en mi la gracia de Dios.

Iesu Christo retèrára o mo apyrytarü Tupä Gracia o guáréupé.
La Eucaristía aumenta la gracia al que lo recibe.

A japyrytarü Peru porahéi rehe.
Sobrepujo a Pedro en el canto.

She apyrytarü tecómarangatú rehe.
Háceme ventaja en la virtud.

O ñëapyrytarüngé añä ñande rehe.
Está alerta el demonio contra nosotros.

Pe ñe apyrytarü ke Pe cuápa añängupé.
Velad contra el demonio.

A ñe apyrytarü guìtecóvo, she ängá ri guìma'ë nanga.
Ando alerta en mirar por mi alma.

A ñe apyrytarü guìkéreÿmo.
Estoy hecho un Argos en vela.

A ñapyrytarü i jucávo.
Di tras dél, hasta que lo acabé de matar.

A ñapyrytarü i guávo.
No paré hasta que lo comí todo.

I ñangaipa va'e o japyrytarü o angaipáva romby òhóvo añäretäme.
Van añadiendo los malos pecados a pecados, hasta que dan consigo en el infierno.


Félix de Guarania :

Apyrytarunge.
Alerta; [en] vela.

apyryta

Compuesto de apy principio, yta horcón. Poste, &c. horcón, poste cumbrera.- Restivo, cumbrera. Guasch, parhilera, viga superior entre los dos vertientes. Ortiz Mayans dice que apyryta yugo, pertenece al guaraní clásico.

Ôgapyrytàjo'a.
Cumbrerilla que se suele poner sobre la principal.


Restivo :

Ôga apyryta.
Cumbrera de casa.

apyrygua

Los últimos. Vide apy 1.- 

apyrupä

Compuesto de apy principio, nupä aporrear. Macear, aporrear.- Restivo dice apyterupä aporrear la cabeza. Tupä Kuchuvi Veve dice apyrupä asestar golpes en la cabeza, matar a golpes en la cabeza. Félix de Guarania dice apyrupä macerar, machacar. [apyrupä es vigencia peculiar entre Montoya, Restivo y Tupä Kuchuvi Veve; anotada en la entrada yvapa'a.]

She apyrupä.
Me aporreó.

- mo; - hára.

I ñapyrupä.
O apyrupä.

A ñapyrupä.
Yo le aporreo.

Ni ñapyrupähávi.
No lo han aporreado.

O apyrupä rupämo o manö.
Murió a porrazos.
[En modo iterativo.]


Restivo :

A japyterupä.
A ñacärupä.
Le aporreé la cabeza.


Tupä Kuchuvi Veve :

Guachùra'ý che nuämbó A ñapyrupä i A juca i avy.
Al venado caído en mi trampa asesté golpes en la cabeza y lo maté.

Guachu i she ñuämbó, A jaga yvyra'i A ñapyrupä, A juca i.
Corté una vara y al venado cogido en mi trampa lo maté golpeándolo por la cabeza.

apyrü

Compuesto de apy principio, poner. Añadir.- Restivo, añadir a la punta; alargar añadiendo.-

A ñapyrü she ao.
Alargar la ropa.

A ñapyrü she rôga.
Alargar la casa.

A ñapyrü she ñe'éngá.
Proseguir hablando el que había callado.

O ñe apyrü Tupä Gracia ase ñëmombe'u ñavö.
Aumentase la gracia con las confesiones.

Ni ñëapyrühávi.
No se ha aumentado.

Pe mo ñe apyrü Tupä Gracia peëme Sacramentovo.
Aumentad la gracia recibiendo los Sacramentos.


Restivo :

A ñapyrü.
Añadir a la punta.

apyrishúi

Carcoma.- El doctor Carlos Gatti Battilana dice que apyrishúi es una forma arcaica. Peralta y Osuna dicen tal vez en binomio apyrishui, apyrishuï gorgojo, polilla. Félix de Guarania dice apyrïshu'i.

O ñe mbo apyrishúi avati.
Está el maíz comido o agorgojado.

I ñapyrishúi she ao.
Está apolillada mi ropa.

Tecóangaipáva o mo apyrishúi tecómarangatú.
El pecado es carcoma de la virtud.

Yvy pe guára mba'e o ñe mbo apyrishúi o ñëmbòcueréramo, i pá i pávo: yvâ pe guára aéte ni maräni etei hecóapyreÿma.
Las cosas de la tierra todas se consumen; pero las del cielo se conservan sin fin.