domingo, 30 de octubre de 2011

guavira, yvavira (guaviramí)

Fruta conocida. Tupä Kuchuvi Veve dice arbol frutal, Campomanesia xanthocarpa. Guasch dice además guaviramí : arbusto de dulce fruto aromático. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además nombre común a varios árboles de la familia de las mirtáceas y del género Campomanesia. El más común en la región Central de nuestro país es el C. Xanthocarpa Berg. o guavira pytä. Ortiz Mayans dice además que su fruto es agradable y de amarillo color. Peralta y Osuna dicen además Myrthus mucronata.



 sus especies son : (presentación, frases y ejemplos del original Montoyano)

Guaviravatï.
Blanco.

Guaviravový.
Verde.

Guavira minï.
Del campo.

Guavira pytä.
Colorado.


Tupä Kuchuvi Veve :

Guavira potýpy.
Época en que este árbol florece.

Guary rembi'u.
Uno de los sobrenombres de guavira.

Guary.
Un mamífero carnívoro grande Chrysocion brachyrus llamado en la vernácula aguara guasu.



Guasch :

Guavira poty.
Flor del guavirá.


Gatti Battilana :

Guavira guasu.
Se da este nombre a la Campomanesia Klotzschiana Berg., de la familia de las mirtáceas.

Guaviramí.
Nombre común a dos plantas de la familia de las mirtáceas: Campomanesia obversa Berg. y C. crenata Berg.

guáva

Verbal de muchos verbos.- Restivo idem Montoya.

Caguáva.
Donde se bebe vino, instrumento de beber.

Ñemombeguáva.
El lugar donde se confiesan.


Restivo :

Mombeguáva.
De A mombe'u. 

guatinï

Raíces comestibles.- 

guatiái

Especie de calabazas.-

guatapy (guatapi)

Caracol muy grande de la mar, que sirve de bocina.- Guasch solo se remite a Montoya lo mismo que el doctor Carlos Gatti Battilana. Ortiz Mayans dice guatapi.

guatamoi

Compuesto de tatä recio, el recíproco gu, y la partícula ramo, i de perseverancia. Enojo, ceño, sañudo.-


Guatamoi she recóni.
Estoy enojado & compañía.

Guatamoi oikiávo.
Entró hecho un perro de enojo.

Guatamoi A jú ndéve.
Vengo enojado contigo.

Guatamoi evocói i cuái.
Allá va mohíno.

Guatamoisé va'e.
Enojadizo.

Guatamoivó.
Enojado.

Na guatamoi òicó va'e ruguái.
No es enojadizo.

Guatamoisé she.
Soy enojadizo.

Guatamoi oro ico o jòupé.
Andamos encontrados.

guata 1

Andar. Vide ata 1.- Tupä Kuchuvi Veve, caminar, viajar. Guasch, andanza, paso, paseo. El doctor Carlos Gatti Battilana, marcha, andadura; ir de un lugar a otro dando pasos. moverse un artefacto o maquina para ejecutar sus funciones. Ortiz Mayans, paso o espacio que abarca cada pie al andar, con respecto del otro. Peralta y Osuna, ir. [ata, guata 1]


Restivo :

A ata.
A guata.
Yo ando.


Marcos Augusto Morínigo :

Shùscogui ndicatúi ri o guata pya'e.
No podía andar pronto de puro chusco.

"Pe guata guatámandi, ró seguí ma" he'i jé i casörevìsorôva.
"Camidad, caminad, que ya os sigo" dicen que dijo uno que tenía roto el trasero de los pantalones.


Guasch :

She pýrasýgui ndicatúi A guata.
She  pýrasýgui nda guatácatúi.

Guatapyré.
Andado.

A guatácashá.
Andar oscilando. 

A guata cavaju àri.
Andar a caballo.
[Yo]

A guata pó pó.
Andar saltando.
[Yo]

A guatápoñÿ.
Andar a gatas.
[Yo]

A guatájayvý.
Andar inclinado.
[Yo]

A guatásambó sambo.
Dar grandes pasos oscilando.
[Yo]

Guatáreì.
Paseante.

A guatávy'águi reìnte.
Paseante.
[Yo]

Ja guatájàhávo.
Vamos paseando.
[Nosotros]

Jàhá Ja guatávo.
Vamos a pasear.
[Nosotros]

Mbegue o guatáva.
O guatámbeguèva.
I guatámbeguè.
Pasero, que camina despacio.
-según sea un acto o un hábito-
[Él, élla, ello.]


Ortiz Mayans :

O guatáva.
Caminante.

Mbo guata.
Hacer caminar.

Kéra guata.
Caminar durmiendo.

Guata yvy rupi.
Caminar a pie.

Jèguatávy'árä.
Caminata, paseo.

Guataháreì.
Paseante, que pasea por pasear.

Guatájetèpysôhaguä.
Caminar, ejercicio, para estirar el cuerpo.

Guatáñëmbòyvyturä.
Caminar para tomar aire.

Jèguatahá.
Lugar de paseo [de caminata].


Peralta y Osuna :

She guatácu'é.
Caminar con rapidéz.
[Tengo un andar dinámico.]

Ró guata.
Hacer caminar.
[Nosotros -exclusivo recíproco- caminamos.]

Guatápya'é.
Caminar ligero.

Guatáké.
Caminar durmiendo.

Guataséva.
Andariego.

Guatáopóvo.
Andar a gatas.

Guatájeré.
Andar alrededor.

Guatájojá.
Marchar parejo.