domingo, 30 de octubre de 2011

guavira, yvavira (guaviramí)

Fruta conocida. Tupä Kuchuvi Veve dice arbol frutal, Campomanesia xanthocarpa. Guasch dice además guaviramí : arbusto de dulce fruto aromático. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además nombre común a varios árboles de la familia de las mirtáceas y del género Campomanesia. El más común en la región Central de nuestro país es el C. Xanthocarpa Berg. o guavira pytä. Ortiz Mayans dice además que su fruto es agradable y de amarillo color. Peralta y Osuna dicen además Myrthus mucronata.



 sus especies son : (presentación, frases y ejemplos del original Montoyano)

Guaviravatï.
Blanco.

Guaviravový.
Verde.

Guavira minï.
Del campo.

Guavira pytä.
Colorado.


Tupä Kuchuvi Veve :

Guavira potýpy.
Época en que este árbol florece.

Guary rembi'u.
Uno de los sobrenombres de guavira.

Guary.
Un mamífero carnívoro grande Chrysocion brachyrus llamado en la vernácula aguara guasu.



Guasch :

Guavira poty.
Flor del guavirá.


Gatti Battilana :

Guavira guasu.
Se da este nombre a la Campomanesia Klotzschiana Berg., de la familia de las mirtáceas.

Guaviramí.
Nombre común a dos plantas de la familia de las mirtáceas: Campomanesia obversa Berg. y C. crenata Berg.

guáva

Verbal de muchos verbos.- Restivo idem Montoya.

Caguáva.
Donde se bebe vino, instrumento de beber.

Ñemombeguáva.
El lugar donde se confiesan.


Restivo :

Mombeguáva.
De A mombe'u. 

guatinï

Raíces comestibles.- 

guatiái

Especie de calabazas.-

guatapy (guatapi)

Caracol muy grande de la mar, que sirve de bocina.- Guasch solo se remite a Montoya lo mismo que el doctor Carlos Gatti Battilana. Ortiz Mayans dice guatapi.

guatamoi

Compuesto de tatä recio, el recíproco gu, y la partícula ramo, i de perseverancia. Enojo, ceño, sañudo.-


Guatamoi she recóni.
Estoy enojado & compañía.

Guatamoi oikiávo.
Entró hecho un perro de enojo.

Guatamoi A jú ndéve.
Vengo enojado contigo.

Guatamoi evocói i cuái.
Allá va mohíno.

Guatamoisé va'e.
Enojadizo.

Guatamoivó.
Enojado.

Na guatamoi òicó va'e ruguái.
No es enojadizo.

Guatamoisé she.
Soy enojadizo.

Guatamoi oro ico o jòupé.
Andamos encontrados.

guata 2

Andar. Vide ata 1.- Restivo idem Montoya, usa ata como nominativo. Tupä Kuchuvi Veve dice como nominativo guata : caminar, viajar. Guasch dice guata como nominativo. Dice además andanza, paso, paseo. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además marcha, andadura. Ir de un lugar a otro dando pasos. Moverse un artefacto o maquina para ejecutar sus funciones. Ortiz Mayans dice además paso o espacio que abarca cada pie al andar, con respecto del otro.


Restivo :

A ata.
A guata.
Yo ando.

Aguyjetei ke E icóvo nde atahápe.
Tengas buen viaje.

A ró ata.
A ró guata.
Llevo conmigo.

Tupä rèróatahá.
Procesión del santísimo.

Cuatia rèróatahá.
Correo.

O ata ñä ta ñä.
Anda al trote.

A ata pocäng.
A paso largo.

Cavaju i jata pýi va'e.
Caballo de camino.

Opóvo A guata.
Andar a gatas.

Yvy rupi A ata.
Andar a pie.

Ñëysyröpypé oro ico oro atávo.
Andar en procesiones.

A povyvy vyvy gui atávo.
Andar como ciego palpando.

A pia tape àgui gui atávo.
Andar fuera de camino.

Tape rovaishua rupi o ata.
Anda por el camino contrario opuesto.

A ñe cundaha ndaha gui atávo.
Andar dando vueltas.

O atasé va'e.
Andariego.

Guendagué ndagué òicó o atávo.
No tiene asiento, anda de lugar en lugar.

Santo hèróatapý amba.
Andas de los santos que se llevan en procesión.


Tupä Kuchuvi Veve :

Ñande ruguy o guata porä'eÿramo.
"Cuando nuestra sangre no camina bien", estancamiento de sangre.

Guata peë.
Renguear. (pehë, pesë)

O guata peë i vaìcuèryramo.
Renguea por que es tullido.

Mbo guata.
Hacer caminar, enviar.

Carai o mbo guata gua'y ñuä rechâ.
El sacerdote envió a su hijo a revisar sus trampas.

Ró guata.
Recorrer o caminar con.

O ñembo'e porä i va'e roca rupi A ró guata tatachina.
Recorro los alrededores de la casa del sacerdote con humo de tabaco ritual -dice el novicio-.


Guasch :

A guata jàhávo.
Vamos andando o caminando.


Gatti Battilana :

Guata'i.
Marcha o andar dificultoso.


Ortiz Mayans :

Guatahá.
Lugar destinado para pasear: paseo. Recorrido o espacio que anda una persona.