martes, 28 de agosto de 2012

vo [-vy]

Breve [átono], gerundio, y supino de muchos verbos.- Restivo dice: Los gerundios y supinos son de notable elegancia en esta lengua, se forman del infinitivo con añadir -vo que en las dicciones narigales es mo; esta terminación es la principal y mas general y se puede usar con todos los verbos, exceptuados solamente los irregulares. Tupä Kuchuvi Veve dice vy. Guasch distingue dos campos semánticos: sufijo temporal traducible por  al -con infinitivo-, o por el gerundio castellano. Y sufijo final expletivo y régimen especial de algunos verbos. El doctor Carlos Gatti Battilana, por un lado -siguiendo a Guasch- sufijo que funciona como la "a" [astellana] antes del infinitivo. Y por otro lado -siguiendo a Montoya y Restivo- hace la forma de sitio o posición. Ortiz Mayans funciona como el "para" castellano. Peralta y Osuna, terminación verbal que forma el gerundio presente. [ Ver mo 2.]

A há i jucávo.
Voy a matarle. Véase el arte.

Con este gerundio se hace la forma de sitio, poniendo antes del uno de los recíprocos o, gu. Verbigratia :

O pucùvo.
A lo largo.

O pývo.
De pies.

Guacuàvo.
De punta.
[el nominativo de este "recíproco" es hacua]

Guopytàvo.
Por el cuento.
[el nominativo de este "recíproco" es topyta]

O ajùvo.
De pescuezo.

O acämo.
De cabeza.

O aturïmo.
Por lo corto.

O cu'àvo.
Por la cintura.

O syvàvo.
De frente.

Syvàvo.
Atravesado.

O ývo ho'a yva.
Cayó la fruta con su árbol.

Ojopévo.
En ringlera.
[ojopévo tiene su propia entrada]

O jurùvo.
De boca.

O minïmo.
Por lo pequeño.

O minï minïmo.
Poco a poco.

O pehë pehëmo.
A pedazós.

Opívo.
En cueros.
[opívo tiene su propia entrada]

Opóvo.
De manos.
[opóvo tiene su propia entrada]

O tïmo.
De punta o nariz.

O poti'àvo.
De pechos.

O ykèvo.
De lado.

Guacapèvo.
De barriga.
[el nominativo de este "recíproco" es tacape]

Guevìvo.
De nalgas.
[el nominativo de este "recíproco" es tevi]

Guovàvo.
De rostro.
[el nominativo de este "recíproco" es tova]

Guetévo.
Entero.
[guetévo tiene entrada propia, pero el nominativo del "recíproco" guete es tete que significa cuerpo.]

Las otras terminaciones, en mo, provienen de la pronunciación de nariz. En lugar destos recíprocos, pueden recebir relativos cuando están como pasivos, verbigratia :

O ajùvo A monde.
I jajùvo A monde.
Metilo de cabeza.

Cuando están absolutos no, ut :

O ajùvo òï.
Está por el pescuezo. Aquí está absoluto, y guarda la regla de los recíprocos.


Restivo :

Nde mongetávo A jú.
Vengo para hablarte.

A i pysy i guávo.
Lo tomé y comí.

A raha i shupe i me'ëvo.
Lo llevé y se lo di.

Tupä poròcuáitá marangatu mboajévo, mboajéramo ñöte E re hó yvâ pe ne.
Guardando, o si guardares los mandamientos de Dios irás al cielo.

O ñëmöngaraìvo guembìpysycué Jesu Christo rèroviahá rerecuára.
El que tiene la Fe de Jesu Christo que recibió baptizándose.

I mbo'évo.
Enseñándole, enseñándoles; en enseñarle. en enseñarles.

A há i mbo'évo.
Eo docendi causa.

She cane'ö i mbo'évo.
Defessus sum docendo.

Peteï àra ra'ängáva A mömbá guìporòmbo'évo.
Una hora gasté enseñando, -o en enseñar-. 

Peteï àra ra'ängáva A mömbá  cunumï reta mbo'évo.
Una hora gasté enseñando -o en enseñar- a los muchachos.

Teco marangatu rehe mbya mbo'évo, ase tecóorý jèahosèreteivé yvâ pe hereco ni ne.
Enseñando -o con enseñar- a los hombres la virtud, tendrá el hombre grados mas aventurados de gloria.

She poròmbo'éguìtecóvo.
Estoy enseñando.

She poròmbo'épýpe guìtecóvo.
She poròmbo'épýperamo guìtecóvo.
She poròmbo'éramo guìtecóvo.
Guìporòmbo'évo guìtecóvo.
Estando enseñando.

Los verbos ... que se conjugan por las notas [pronombres para conjugar acciones] A, E re, O, tienen en el gerundio estas notas [pronombres para conjugar acciones] gui-, E, O, para las personas del singular; y para el plural oro exclusivo, Ja, Ña inclusivo, Pe, O; ut del verbo A há yo voy:
Guihóvo.
Yendo yo.
E hóvo.
Yendo tú.
Òhóvo.
Yendo aquel.
Oro hóvo.
Exclusivo, yendo nosotros.
vo.
Inclusivo, yendo nosotros.
Pe hóvo.
Yendo nosotros.
Òhóvo.
Yendo aquellos.

Guihóvo A pytáne.
Si voy me quedaré.

Guìporòmbo'évo A jú.
Vengo a enseñar, o para enseñar.

Poròmbo'éharéra A jú.
Vengo de enseñar.

Cunumï mbo'éharéra A jú.
Vengo de enseñar a los muchachos.

Cunumï mbo'éharängué ra A jú.
Había de haber enseñado y no los enseñó.

Poròmbo'éharäma A jú.
Vengo a ser maestro.

Poròmbo'éhaguäma ri A jú.
Para enseñar.

E hóvo E re carúne.
Si vas comerás.

Òhóvo o manöne.
Si él  vá murirá.

Los usan tal qual vez con las notas [los pronombres para conjugar acciones] del verbo y dicen :
A manövo
por
Guimanövo.
Muriendo yo.

A há guìjèjyvàcutûvo.
A há she jyva cutûvo.
Voy a sangrarme.

Guihóvo'eÿ.
Guihóveÿ.
No yendo yo.

"A há", ha'e ei shupe, na guihóvo ruguai jepe.
"A há", ha'e ei shupe, guihóveÿmo jepe.
"Voy", le dije de balde, y no fui.

She àra guetevo A mba'e apo guìtecóvo, ha'e nde E re ñembosarái ñöte E icovo.
Yo estoy trabajando todo el día, y tu estás jugando.

Jesu Christo curusupýpe òï va'e ra'ängá rehe guìma'ëvo guìtecóvo A je py'a mbo asy she angaipapaguéra rehe.
Jesu Christo curusupýpe òï va'e ra'ängá rehe she ma'ëramo guìtecóvo A je py'a mbo asy she angaipapaguéra rehe.
Estando mirando una imagen de N. S,  clavado en la cruz, me arrepentí de mis pecados.
 


Guasch :

Òsëvo.
Al salir.

O japo potávo.
Queriéndolo hacer.

A jú jevycuévo.
A la vuelta.

Jasy òikécuévo.
Al ponerse la luna.

Cuarahy òsënguévo.
Al salir el sol.

A hasacuévo.
Al pasar, de paso, cuando pase.

O jùhú'ÿvo o jevy.
Al no encontrarlo, retrocedió.

O pytáne nde rèróhorývo.
Se quedará para complacerte.

A jepocuaa A mbopúvo mbaraca.
Estoy acostumbrado a tocar la guitarra.

Nda i catùi òï'ÿvo.
No puede dejar de existir.

Nda she py'ài A kirirïvo.
No me sufre el corazón callar.

Ndo hupytýi o hasávo.
No consiguió pasar.


Gatti Battilana :

A há A jucávo.
Voy a matarle.

O pucùvo.
A lo largo.

Ovapývo.
Boca abajo.


Ortiz Mayans :

Òsëvo ha'e.
Saliendo él.

Òú nde reshâvo.
Viene para verte.


Peralta y Osuna :

I poshy òúvo.
Viene enojado.

A há A kévo.
Voy a dormir.

lunes, 27 de agosto de 2012

viñä

Vide viä.- (El binomio viä, viñä tiene su propia entrada, a la cual ésta se remite.)

viari

Compuesto de pia 2, i diminutivo. De repente, sin avisar.- Restivo idem Montoya.

A há viari.
Fuime sin avisar.

A ikie viari.
Entreme de rondón.

A ñe mbo viari i pysycá.
Tomelo sin avisar.

A ñe mbo viari gui hóvo.
Fuime sin tocar caja.

O manö viari.
Murió de repente.

O ñe moyrö viari.
Fácilmente se enojó.

A jú viari.
Huime, o vine sin avisar.


Restivo :

Òhó viari.
Se fue sin avisar.

E cuáviarìemé.
No te vayas sin avisar.

A i pysy viari.
Lo hurté.

A jú viaröte.
A jú viari ñöte.
Vine sin avisar & compañía.

viàra, piàra (via) (piàri) ("la hierba")

Por, de camino. Vide pia 2.- Restivo dice el binomio via, pia con el mismo significado dado por Montoya en ésta entrada. Tupä Kuchuvi Veve dice via con el significado de camino. (En este caso la vigencia peculiar anotada en la entrada yvapa'a, se da en completa identidad, no con Montoya, sino entre Tupä Kuchuvi Veve y Restivo.)  Guasch dice piàri con el significado en busca. Ortiz Mayans dice piàri con el significado en su busca. Peralta y Osuna dicen piàri con el mismo significado que el de Guasch y el de Ortiz Mayans.


Restivo :

Òhó i via.
Fué por él.

Ca'a viarä.
Los que irán a la hierba.

Tupä retä via.
El camino del cielo.


Tupä Kuchuvi Veve :

Côcué via.
Camino de la parcela cultivada.

Tapýi via.
Camino de la choza.

Che monde via.
La senda que conduce a mi trampa.

Yguá via.
Camino de la fuente.


Guasch :

A há she vacàra'y piàri.
Voy en busca del becerro.

Òïmé òúva nde piàri.
Hay uno que viene a buscarte.

She Jára E jó she piàri.
Señor mío, venid en busca mía.


Ortiz Mayans :

Òhó i piàri.
Se va en su busca.

Òú she piàri.
Viene en mi busca.


Peralta y Osuna :

A jú nde piàri.
Vengo a buscarte.

viä, viñä ("no valió", "no dió gusto".) [miña, miña e.]

Pero, empero.- Restivo dice partícula muy usada que hace imperfecta la oración y demuestra que no tuvo o no tendrá efecto o se duda dello; denota imperfección de hacerse o no hacerse la cosa como se pensaba; y de la manera como se usa en el Pretérito imperfecto se puede usar también en el presente, Pretérito perfecto, plusquamperfectoMucho uso tiene en el futuro y pretérito mixto. viñarä es partícula que usan cuando hablan consigo mesmos en cosa que a ellos les agrada y que la quisieran & compañía, pero siempre juntamente significa algún género de imperfección. Tupä Kuchuvi Veve dice que el binomio mbya miñamiñä e posiblemente sea la variante del binomio que encabeza esta entrada; y lo traduce con la exclamación ¡Ay de mí! Peralta y Osuna dicen que viñä es un arcaísmo con el significado de soler

A japo viñä.
Hágolo, hacíalo, he lo hecho, pero o no valió nada, o no dió gusto & compañía.

She viä she marangatu.
Yo era bueno, pero & compañía.

Peru viñä e o japo vytétene nde E re japóne.
Pues Pedro lo hace, también tú lo harás.

Tupä viñä e, teco o i porara, vytétene ñande.
Pues Dios murió cuanto mas nosotros moriremos.

She viñä e nda roviáriséamo, nde E re mombe'u-eÿramo tamö.
Si tu no lo dijeras, yo no lo creyera.

Nde E re japo teï, she viñä e nda japóiséamo.
Tú haces eso, empero yo no lo hiciera.


Restivo :

A hayhu viñä.
Le amo pero no me corresponde; le amaba, pero no me correspondía; le amé pero no me correspondió.

A japo ymä shéve i mombe'u-eÿmove viñä.
Ya lo había hecho antes que me lo dijese, pero no lo hice como él quería.

A há pota viñä.
Quise ir, pero hubo quien lo estorbó & compañía.

E re mombe'úamo viñä.
Lo habías de haber dicho,pero lo callaste o por temor o por otro motivo.

A japo viñä.
Hacíalo, pero "subintelligitur", lo dejé porque no salía bien, o lo hice pero no salió como pensaba, o lo hice, pero no sé si será de tu gusto & compañía.

A jú nde viàramo viñä.
Venía por tí, pero no sé si querrás o podrás ir.

Serï she manöhávangué viñä.
Estuve a pique de morir.

Hupi guá jepe viñä.
Es verdad, pero hay su dificultad.

Ajete jete a'u jepe raco viñä, kie yvy pe ñö angaipàva ri tecua reta o heshâgi ñöte Tupä & compañía.
Es verdad que Dios disimula en este mundo los pecadores, pero & compañía.

A japo raco viñä aete ndòicócatùi.
Hícelo, pero no está bien hecho.

Viñä e.
Aun, pues si.

She viñä e, nda roviáishéamo nde E re mombe'u-eÿramo amö.
Aun yo no lo creyera, si tú no lo dijeras.

Tupä ra'y viñä e raco te'ö o i porara, vytétene ñande.
Pues si aun el Hijo de Dios murió, cuanto más nosotros. Con vyte hace comparación de minori ad maius e contra.

Angeles guapisha cuarepoti ju ramï etei i porängatú va'e viñä e raco San Mingué marangatu o ity ñöte yvâgagui, shupe guosä teï potareÿmo, ha'éamo pe ava angaipa tuju avaete catu avyháreÿ reco o guèroosä ñöte yvâ pe hèrahávo ra'e.
No sufrió San Miguel a los ángeles & compañía y había de sufrir a los hombres & compañía. Nicolás Yapuguáy en el sermón de San Miguel.

Co jepe pico amö aï viñarä.
Lo usó un Indio que buscando un palo, halló uno que le pareció a propósito, pero no le contentaba del todo.

Eupe tucúi viñarä he'i vérami o jèrovávo shugui.
Dijolo de un caballo que encontró un género de hierba que le parecía buena, pero viendo que era mala, la dejó, volviéndose a buscar otra.


Tupä Kuchuvi Veve :

Chee ae tamö che rembia, peë ca'aguý rupi Pe ico va'e, miña, na Pe ne rembiái.
¿Coger presa yo? y vosotros que corristeis por la selva ¿acaso traéis presa?


Guasch

Viñä e.
Quien sabe.


Peralta y Osuna :

Viñä e.
Para connotar duda.

vevúi (vevýi)

Liviandad, alivio, ligereza.- Restivo dice además livianos (acepción número 5 de la Real Academia Española, liviano: Pulmón, principalmente el de las reses destinadas al consumo), bofes. Guasch dice el binomio vevúi, vevýi pero del primero dice que es "mejor que vevýi". Dice además tolerable, fofo, esponjoso o poroso. Tibio. El doctor Carlos Gatti Battilana dice vevýi. Dice además de poco pesotemplado, que no está frío ni caliente. Flojo. Moderado. Flotante, flotar sobre un líquido. Ortiz Mayans dice vevúi. Dice además los significados leve, tenue. Peralta y Osuna dicen vevýi. Dicen además boyar, sobrenadar

She vevúi.
Soy ligero, y liviano.

I vevúi.
O vevúi.

Na she vevúi.
No soy ligero.

Ñe'ävevúi.
Livianos, parte del hígado.

A mbo vevúi.
Aligerar.

- tá; - tára.

She reco vevúi.
Aligerarse.

A mbo vevúi she änga, angaipàvagui gui së ma.
He quedado aliviado después que me confesé.

She vohýitá i vevúi.
Mi carga es ligera.

I vevúiramo pa'e.
Es muy pesada.

Nda i vevúi ruguái angaipa vohýi.
La carga de los pecados no es ligera.

She mbo vevúi epe.
Alíviame tomándome la carga.

Mba'e porarahára i vevúi.
Están los enfermos aliviados.

Tasy i vevúi co'yte.
Ya pasa la enfermedad.

She ñe moyrö i vevúi co'yte.
Ya estoy algo desenojado.

O mbo vevúi ahë she remïmombe'ú.
Echó a burla lo que dije, no hizo caso.

Yvyra apyte vevúi.
Corazón del palo.

I japyte vevúi rupi òë ygàra.
Rezúmase la canoa por el corazón.


Restivo :

Vacá vevúi.
Livianos de vaca.

A mbo vevúi.
Aliviar a otro en el trabajo.

Ángeles marangatu gueco vevúihá ñande resàvi asoséeteipypé co'i-eÿngatú o jehu.
Los Ángeles con su ligereza en un instante se hallan muy lejos.


Guasch :

I vevúivé she rape.
Son placenteros mis caminos.

O vevúi hïna.
Está flotando.

I vevúi rei ete.
Está apenas tibio.

Hacu vevúi.
Tibio.


Gatti Battilana :

Caru vevýi.
Comer moderado.


Ortiz Mayans :

I vevúiva.
Levedad.

Mbo vevúi.
Hacer flotar.


Peralta y Osuna :

Vevýicué.
Bofe, pulmón.

veve

Vuelo.- Restivo prefiere decir volar. Tupä Kuchuvi Veve dice -además de los significados dados por Montoya y Restivo- volador. Guasch dice ir en avión, ir por el aire. El doctor Carlos Gatti Battilana dice que vuela, apto para volar.

She veve.
Mi volar.

I veve.
O veve.

Aoveve.
Estandarte, bandera.

Aoveve rerecuára.
Alferez.

A veve.
Yo vuelo.

- vo; - hára.

Gui vevévo A háne.
Iré volando.

Àra o veve.
Vuela el tiempo.

A ñe mo arambi gui vevévone.
Iré volando.

A mbo veve.
Hacerlo volar.


Restivo :

She arambi veve guivo.
A ñe mbo py veve.
Fui volando.

Yvytu o guèróvevé cuatia.
El viento se llevó el papel.

O veve cavacuängatú.
Vuela con grande esfuerzo.


Tupä Kuchuvi Veve :

Mbo veve.
Poner en libertad un pájaro.

Ró veve.
Alejarse volando con.


Guasch :

Guyra i pepo remöirö, o vevémante i pohä.
Volando tan solo, se le cura al pajarito la comezón del ala.


Ortiz Mayans :

Vevehá i säva.
Barrilete, cometa.

Vevépe.
Al vuelo, inmediatamente, en seguida.

Veve ñepyrü.
Empezar a volar.


Peralta y Osuna :

Ñe mbo py veve A hávo.
Ir volando.