miércoles, 30 de noviembre de 2011

jeguâ

Dijes. Vide guâ.- Restivo dice además galas. Tupä Kuchuvi Veve dice adornarse. Ortiz Mayans dice además lujo, adornamiento, lucir. Peralta y Osuna dicen además adornado, empavesado, endomingado.


Restivo :


A jeguâ poru.

A ñe mbo jeguâ poru.
Póngome dijes, me adorno.

Jeguâhá.

Galas.


Guasch :


A jeguâ.

Estar adornado.

A mbo jeguâ.

Adornar.

jecuaje

Comedirse. Vide cuái 2.- Restivo dice también jecuaije. Dice además ofrecerse. Ortiz Mayans dice además moderarse. Peralta y Osuna dicen además obligar.


Restivo :

A jecuaije she rembiaporä rehe.
Me comedí a hacerlo.

jecuaa

Descubrirse. Vide cuaa.- Restivo idem Montoya. Tupä Kuchuvi Veve dice conocerse, ser evidente. Guasch dice divisarse. Es conocido, se le conoce por. Ortiz Mayans dice además distinguirse. Saberse. Aparecer. Peralta y Osuna dicen además constar. Destacarse.


Restivo :


Hupi guá A mbo jecuaa.

Descubrir la verdad.

She py'àpe guá A mbo jecuaa.

Descubrir su corazón a otro.


Tupä Kuchuvi Veve :


Mbo jecuaa.

Hacer conocer, descubrir.

Ró jecuaa.

Dejar conocer, hacer que sea considerado.


Guasch :


Serrìto guivé o jecuaa Jahape.

Desde Cerrito se divisa Jahape.

Pastòrapente o jecuaa.

Se le conoce simplemente con el nombre de Pastora.

A jecuaaucá.

Darse a conocer, descubrirse, verificarse la anagnórisis.

jecotyaha. r. (camarada) (jecotyha)

Compuesto de coty aposento, o puesto; A há ir; o : asa : pasar. Amigo.- Restivo agrega algunos usan "camarada" tomado de nuestro romance. Guasch dice jecotyha. El doctor Carlos Gatti Battilana dice amistad. 


She jecotyaha.
Mi amigo.

I jecotyaha.
O jecotyaha.

A mbo jecotyaha ojoehe.
Ponerlos en amistad.

A jecotyaha rö hese.
Trato de ser su amigo.

A ñe mbo jecotyaha hese.
Hágome su amigo.

Jecotyaha ete.
Amigo verdadero.

She jecotyaha'eÿme A ico.
Na she jecotyahári.
Estoy sin amigos.

Jecotyaha tapia.
Antiguo amigo.

Vide coty 1.

Coty'i.
Es lo mismo.

She coty'i.
Mi amiguito.


Restivo :

A mbo jecotyaha she jehe.
Me lo hice amigo.


Guasch :

Jecotyha ete.
Amigo verdadero.

Jecotyha gua'u.
Amigo falso.

jecohu. v. (jecou)

Compuesto de je recíproco, teco ser, hú hallar. Tener gozo, contento, abundancia, copia.-  Tupä Kuchuvi Veve dice jecou. Dice  estar contento generalmente por abundancia de alimentos. Guasch dice además satisfacción. Aprovechar. 


A jecohu.
Tengo mucho, tengo lo que deseaba, estoy contento.

- pa; pára.

Nda jecohúvi.
No tengo lo que buscaba, o deseo.

A jecohu pucu apyreÿma.
He hallado el ser infinito.

A jecohu pîgeÿ.
Gozar a la larga.

A mbo jecohu she rapishàra mba'e rehe.
Yo he sido causa que tenga hartos bienes.

A jecohu she rembiapo rehe.
Entreténgome en obras.

Jecohu apyreÿma yvâ pe ñö òïmé.
El gozo sin fin solo se halla en el cielo.

A ñëmbòjecohuvé.
Estoy gozoso, y tengo lo que deseaba.

Nda jecohuvéi.
No tengo contento.

A jecohu nde reshâca.
Gózome de verte.

A jecohu she ra'ýra ri.
Gózome de tener hijos, y tengo hijos.

A jecohu mba'e tetirö rehe.
Abundo en todo.

Jecohuveté pira rehe.
Abunda el pescado.

Jecohuveté co tàvapypé teco marangatupypé.
Está muy valida la virtud en este pueblo.

Nda hecohúiháveté kyvö ao rehe.
Por acá hay falta de ropa.

O gracia rehe jecohuháveté Tupä To me'ë ñandéve.
Dénos Dios abundancia de su gracia.

O jecohu jaguarete ava póreÿme.
Hallanse los tigres donde no hay hombres.

She rete reco pói catu rehe A jecohu ete.
Regalo mi cuerpo.


Restivo :

A jecohu hese.
Gozar.

Mba'e tetirö rehe A jecohu.
Gozar de muchos bienes.

jecoacu. v. (coacu)

Esconderse, ayunar, Viernes, vigilia.- Tupä Kuchuvi Veve dice someterse a régimen, a tratamiento, couvade. Dice también coacu. 


Jecoacu guasu.
Jecoacùpávucú.
Jecoacu pá guasu. 
Cuaresma.

Jecoacu minï.
Viernes, vigilia.

Jecoacu mirï ndi so'o guávi ñö mbyaupé.
A los Indios solo se les quita el comer carne los Viernes y vigilias.

Jecoacu amöme ete ndo carúi joapýriséne.
Pero en otros ayunos no han de comer más que una vez.

A jecoacu.
Yo ayuno.

- vo; - hára; - háva.

Nda jecoacúvi.
No ayuno.

Mba'éramo tepe nde Re jecoacúi nde jecoacuhávýpypé ra'e ?
Porque no ayunas los dias señalados para ayunar ?

A mbo jecoacu.
Hacerlo ayunar.

Jecoacu tapiàra so'o guáveÿ ñöte.
El Viernes no se prohíbe más que comer carne.

Mba'e tetirö guáva so'o-eÿ aguyjetei.
Todo se concede comer el Viernes salvo la carne.

Caru joapy aguyjetei.
Bien se puede comer muchas veces.

Jecoacuhávapypé asajèramo ñöte ase i caru ni.
Los días de ayuno solo al medio día se ha de comer.


Tupä Kuchuvi Veve :

Ndòi coacúi va'erä.
"No necesita vivir o estar caliente" no necesita someterse a régimen.

Coacu.
Abstenerse de ciertos alimentos, y observar algunos tabúes, couvade.

jeca

Quebrar, quebrarse. Vide cá.- Restivo dice quebrarse cosa de barro et similia. Tupä Kuchuvi Veve dice romperse. Guasch dice grieta, rotura, rasguño, rajadura. El doctor Carlos Gatti Battilana dice además romperse quebrándose. Ortiz Mayans dice además el figurado desvincularse, romper relaciones. Peralta y Osuna dicen además vidriado.


Guasch :

Pe ña'embe o jeca hïna.
El plato está rajado.